การวิจัยข้อมูลสัตว์ในป่าวังจันทร์เพื่อประยุกต์ติดตามการฟื้นฟูป่า ศูนย์เรียนรู้ป่าวังจันทร์ จังหวัดระยอง

การวิจัยข้อมูลสัตว์ในป่าวังจันทร์เพื่อประยุกต์ติดตามการฟื้นฟูป่า ศูนย์เรียนรู้ป่าวังจันทร์ จังหวัดระยอง

 

 

          การพัฒนาศูนย์เรียนรู้ป่าวังจันทร์​ เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้ด้านการฟื้นฟูป่าอย่างครบวงจรในพื้นที่ตำบลป่ายุบใน อำเภอวังจันทร์ จังหวัดระยอง มีแหล่งทรัพยากรป่าต้นน้ำสำคัญ ได้แก่ เขาขุนอินทร์ สถาบันปลูกป่า ปตท. จึงร่วมกับคณะสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ดำเนินโครงการวิจัยข้อมูลฐานด้านสิ่งแวดล้อมและชุมชนสำหรับโครงการปลูกป่าอย่างยั่งยืนของ ปตท. ในพื้นที่วังจันทร์ จังหวัดระยอง เพื่อทราบแนวทางในการใช้ประโยชน์ พึ่งพาและบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในระดับท้องถิ่น สัตว์และแมลงในระบบนิเวศสามารถใช้เป็นตัวบ่งชี้การเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมได้ โดยเฉพาะการติดตามการฟื้นตัวของป่าตามธรรมชาติหรือประยุกต์ใช้ในการปลูกป่า เนื่องจากแมลงมีความสัมพันธ์กับพืช ทั้งมีบทบาทเป็นสัตว์กินพืชและผู้ย่อยสลายซากพืชได้ รวมทั้งสัตว์ป่าที่กินพืชก็จำเป็นต้องปรับตัวตามการเปลี่ยนแปลงของระบบนิเวศป่าไม้ด้วย เมื่อสัตว์กินพืชมีปริมาณมากพอในระดับหนึ่ง ทำให้สัตว์กินเนื้อผู้ล่าเข้ามาอาศัยเพื่อล่าสัตว์กินพืชเป็นอาหาร การฟื้นตัวของป่ายังวัดได้จากปริมาณและชนิดของผู้ย่อยสลายในดินและพื้นป่าอีกด้วย

วิธีการศึกษาด้านทรัพยากรสัตว์
          ป่าในพื้นที่ศึกษาในปัจจุบันเป็นสังคมป่าดิบแล้ง การศึกษาทรัพยากรสัตว์ประกอบด้วยกลุ่มสัตว์สำคัญ 5 กลุ่ม ประกอบด้วย (1) สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม (2) สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก (3) สัตว์เลื้อยคลาน (4) สัตว์ปีก (5) แมลง ซึ่งเน้นการสำรวจความหลากหลายทางชีวภาพ เปรียบเทียบระหว่างพื้นที่ที่มีความแตกต่างกัน 4 แบบ คือ (1) ป่าธรรมชาติ (2) สวนยางพาราทิ้งร้าง (3) สวนยางพารา (4) พื้นที่แปลงปลูกป่าศูนย์เรียนรู้ป่าวังจันทร์
          ในการสำรวจแต่ละพื้นที่ใช้การสำรวจแบบ line transects สำหรับ สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก สัตว์เลื้อยคลาน สัตว์ปีก และแมลงที่บินได้ เช่น ผีเสื้อ ผึ้งต่อแตน โดยใช้เส้นทางสำรวจตามเส้นทางหลักในการสำรวจพืช รวมระยะทางพื้นที่ละ ประมาณ 1.5-2.0 กิโลเมตร เดินสำรวจทั้งเวลากลางวันและกลางคืน  การสำรวจแมลงขนาดเล็กในดินและตามไม้พื้นล่างใช้การสำรวจในแปลงสำรวจพืชขนาด 100 ตารางเมตร


ผลการศึกษาและวิเคราะห์สัตว์ดัชนีชี้วัดเพื่อการติดตามพัฒนาการฟื้นตัวของการปลูกป่า
          ผลการศึกษาความหลากชนิดของสัตว์แต่ละกลุ่มทั้ง 4 จุดสำรวจศึกษาในปี พ.ศ.2558  พบสัตว์ทั้งหมดจำนวน 535 ชนิด 196 วงศ์ 47 อันดับ  แบ่งเป็น
•    สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม จำนวน 21 ชนิด 14 วงศ์ 9 อันดับ 
•    สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก จำนวน 19 ชนิด 6 วงศ์ 2 อันดับ 
•    สัตว์เลื้อยคลาน จำนวน 39 ชนิด 12 วงศ์ 2 อันดับ 
•    นก จำนวน 145 ชนิด 50 วงศ์ 15 อันดับ 
•    แมลงจำนวน 311 ชนิด 114 วงศ์ 19 อันดับ 

          ผลการศึกษาครั้งนี้พบสัตว์ป่าและแมลงที่สามารถใช้เป็นตัวบ่งชี้เพื่อติดตามการเปลี่ยนแปลงของป่าและพื้นที่ปลูกป่าได้  ชนิดพันธุ์สัตว์ที่สำรวจพบในพื้นที่ป่าสมบูรณ์ สามารถใช้ในการช่วยบ่งชี้สภาพความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศป่าในพื้นที่ได้  กลุ่มสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก เช่น เต่าใบไม้ กิ้งก่าเขาหนามสั้น เขียดงู สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม เช่น หมูป่า เม่น ชะมดเช็ด อีเห็นเครือ ส่วนนกที่พบในป่าสมบูรณ์และใช้บ่งชี้สภาพป่าสมบูรณ์ได้ เช่น นกระทาดงแข้งเขียว นกสาลิกาเขียว นกพญาปากกว้างอกสีเงิน นกเค้าเหยี่ยว เป็นต้น ถ้าพบในปริมาณที่มากขึ้นสะท้อนว่าป่าเริ่มมีอาหารสมบูรณ์ขึ้น และถ้ามีประชากรที่มากขึ้นสะท้อนว่าไม่มีการล่าจากมนุษย์ หรือไม่มีสัตว์ผู้ล่า

 

 

          ตรงกันข้ามหากพบสัตว์ที่ชอบอาศัยในที่โล่ง เช่น กระต่ายป่า หนูท้องขาว หนูนาเล็ก สะท้อนว่าเป็นพื้นที่เกษตรกรรมและมีการรบกวนป่าจากกิจกรรมของมนุษย์  ส่วนสัตว์อื่น ๆ ที่สะท้อนว่าเป็นพื้นที่โล่งและเสื่อมโทรม เช่น พบ กบหนอง แย้ อึ่งข้างดำ อึ่งน้ำเต้า เป็นต้น เนื่องจากสัตว์เหล่านนี้ต้องการที่โล่งหรือแอ่งน้ำชั่วคราวในการดำรงชีวิต ส่วนสัตว์ปีกจำพวกนก เช่น นกระทาทุ่ง นกกระแตแต้แว้ด นกเด้าดินทุ่งเล็ก นกจาบฝน นกยอดหญ้าสีดำ นกกระจิบหญ้าสีเรียบปรับตัวเข้ากับสภาพทุ่งหญ้าและพื้นที่เปิดโล่งได้ดี  สำหรับสัตว์กลุ่มแมลงกินพืช เช่น ผีเสื้อกลางวันบางชนิด เช่น ผีเสื้อหนอนคูณ ผีเสื้อแพนซี มีการตอบสนองในทางบวกต่อพื้นที่ที่เปลี่ยนเป็นที่โล่งหรือทุ่งหญ้า  และกลุ่มตั๊กแตน เพลี้ยกระโดด  เพลี้ยจักจั่น หากพบในประมาณที่มากหรือมีการระบาดก็สะท้อนว่าพื้นที่มีความเสื่อมโทรมลง

          แนวทางในการพัฒนาแปลงปลูกป่าร่วมกับการอนุรักษ์และจัดการสัตว์ป่าเขาขุนอินทร์  เนื่องจากสัตว์มีการเคลื่อนที่ไปมาทั้งในและนอกพื้นที่ได้ ป่าเขาขุนอินทร์เป็นแหล่งพันธุกรรมสัตว์ป่าสำคัญหลายชนิดที่สามารถมีโอกาสกระจายเข้ามาอาศัยในพื้นที่แปลงปลูกป่าภายในโครงการป่าวังจันทร์ หากระบบนิเวศมีความสมบูรณ์เหมาะสม มีแหล่งน้ำ พืชอาหารสัตว์ พื้นที่ปลอดภัยจากการรบกวนของมนุษย์ ดังนั้น การติดตามพื้นที่ปลูกป่าให้มีความเหมาะสมในเชิงระบบนิเวศรองรับการเข้ามาใช้ประโยชน์ของสัตว์กลุ่มต่างๆ เพื่อสร้างความสมบูรณ์ของระบบนิเวศให้กลับคืนสมบูรณ์ ต้องสร้างความเข้าใจให้กับชุมชนในการอนุรักษ์ป่าธรรมชาติเขาขุนอินทร์ควบคู่ตามไปด้วย เช่น การส่งเสริมให้มีป่าอนุรักษ์ของชุมชน  การมีกิจกรรมสิ่งแวดล้อมศึกษาส่งเสริมให้เยาวชนและคนในชุมชนรักและไม่ล่าสัตว์ป่า เป็นต้น ทั้งนี้การสร้างแนวเชื่อมต่อระบบนิเวศระหว่างพื้นที่ป่าธรรมชาติกับพื้นที่แปลงปลูกป่า สามารถทำให้สัตว์ป่ากระจายเข้ามาอาศัย หากินในพื้นที่แปลงปลูกป่าและสัตว์หลายชนิดยังมีส่วนทำให้พืชพรรณกระจายจากป่าลงในพื้นที่ได้มากขึ้น 

จุดสำรวจความหลากหลายของสัตว์บริเวณพื้นที่โดยรอบศูนย์เรียนรู้ป่าวังจันทร์